Fragments of Huib Hoste｜F4 De roeping der moderne architectuur

1921年のテキストを2020年代のIJzerwinkelで読む

Huib Hosteの1921年のテキスト『Bouwkunst en de moderne samenleving』は、一般にモダニズム建築の文脈で理解されてきた。彼の合理主義的機能美の提唱、技術革新への信頼、社会的使命としての建築観は、バウハウスやCIAM（Congrès Internationaux d’Architecture Moderne）といった近代建築運動の系譜に沿って位置づけられる。しかしこのテキストをIJzerwinkelに居ながら注意深く読むならば、そこには単なる「近代的理性」や「形式の機能化」への傾倒ではなく、むしろそれらの枠組みの脱構築的契機が宿っていることが見えてくる。

ここでは、このテキストにおけるポストモダン的視座を抽出し、ジャン＝フランソワ・リオタールの「大きな物語の終焉」、ジャック・デリダの「差延」や「痕跡」の概念、さらにはクロード・レヴィ＝ストロースの構造主義的人類学との接点に着目する。またそれら思想的背景が、20世紀後半以降に展開されたコンセプチュアルアートやインスタレーションアートの美学的展開とどう接続可能であるかも考察する。

このような逆行的な読解は、決して恣意的なアナクロニズムではない。むしろそれは、20世紀初頭という断絶と生成の時代において、思想や芸術、空間がいかにして「純粋な近代」ではなく「遅れてきた未来」、その時代を内側から応答し、未来に対して開かれた「我々の時代（onze tijd）」として立ち現れていたかを示すものである。Hosteは、その意味で我々の「未来の同時代人（contemporain de notre avenir*）」と呼ぶにふさわしい存在なのである。

Hosteにとって「onze tijd」とは、単なる時代区分ではなく、人間が自覚的に関与すべき歴史的現在であり、それは倫理的、政治的、芸術的選択を要請する時間である。したがって、彼のいう「モダニズム」とは、安易な新奇性の追求ではなく、その人にとっての「我々の時代」に応答して生きること、すなわち実践の形としてのモダニズムである。 Huib Hosteにとっての「**onze tijd（我々の時代）」**は、単なる時代の外在的な記述ではなく、主体的・倫理的に関与しうる「自分たちの生きるべき時間」という意味を帯びている。それは、モダニズムがしばしば抱えてきた歴史の線形的進歩観（progressivism）――すなわち「より新しいものこそがより優れている」という未来志向的な時間構造――とは一線を画す。Hosteの語る「我々の時代」とは、現在に内在し、その精神を自らの中で体現することによってはじめて意味を持つような、実存的・共鳴的な現在性である。 この時間観において、建築は形式の革新というよりも、その時代の精神的・社会的要請に応答する空間的実践となる。Hosteの語る「ruimte maken（空間をつくる）」という行為は、単なる設計行為ではなく、倫理的・詩的な関与のかたちなのである。

Hosteは科学技術、合理性、標準化などモダニズムの核心的価値を認めつつも、それを人間の倫理や精神性と統合する必要性を説いている。科学は手段であり、目的ではない。技術は道具であり、それ自体が建築の価値を決定するものではない。この認識は、後のリオタールが「大きな物語」として批判した近代的進歩主義への内在的批判と通底する。

またHosteの語る「massa（大衆）」と「collectieve geest（集団精神）」は、個人主義的主体から構造的主体への移行を指し示す。この点はレヴィ＝ストロースの構造主義的視座と重なる。Hosteの思想には、制度化されたモダニズムの理念を内部から崩す亀裂が存在しており、そこにポストモダン的な再構成の可能性がある。

Huib Hosteの1921年のテキストは、明確にモダニズムの基本的理念に立脚している。すなわち、科学と技術の進歩、標準化された生産、合理的な空間設計、装飾の否定、集団的な生活の構想、建築の社会的責任――こうした命題はいずれも、近代主義的世界観の産物である。Hosteが「de daad（行動）」という言葉に込める倫理的・実践的な志向性は、モダニズムが自己目的化することなく、現実変革の手段として機能すべきだという彼の信念をよく表している。

“De jongeren […] zij vragen geen commentaar op hun streven, zij vinden ‘t als vanzelf sprekend dat ze handelend moeten optreden.”
（若者たちは自らの志向に注釈を求めず、当然のこととして行動を取るべきだと考える）
HosteがDr E. Beekmanを引用。

だがこの強固なモダニズム信仰の中には、同時にその限界と矛盾の自覚が見出せる。Hosteはたびたび、「wetenschap（科学）」や「techniek（技術）」を称賛しながらも、それらを目的ではなく手段とすべきであると繰り返す。科学技術が万能の解ではなく、むしろ社会的・精神的価値との**統合的調和（verzoening）**が必要であるとする点において、彼のモダニズムは自己完結的ではない。

このような立場は、ジャン＝フランソワ・リオタールが『ポストモダンの条件』（1979年）で批判した「大きな物語」＝啓蒙理性・科学進歩・社会解放という一貫した正義の系譜に対する信仰の留保を、すでに1921年の時点で思考しているようにすら見える。

リオタールとの接点：
Hosteは、技術や産業の進歩に陶酔するのではなく、それらを倫理・共同体・愛といった「信の体系」と再統合しようとする。その構えは、「正当化のメタ物語」を解体しつつも、新しい価値構成への希望的希求を含む点で、単なる懐疑論ではない。

また、彼が強調する「massa（大衆）」の台頭と「collectieve geest（集団精神）」の形成は、個人主体の近代を乗り越える構造主義的視座への萌芽とも読める。レヴィ＝ストロースの人類学が示すように、社会は個人の総和ではなく、記号的な構造の交錯によって成り立つ。Hosteが強調する「massa als handelend subject（行動する集団）」という視点は、まさにこの構造的集団性への先駆的洞察である。

モダニズム内部の断裂の予兆

こうしてHosteのモダニズムには、次のような緊張構造が埋め込まれている：

Hosteの建築思想は、近代的理性に対する信頼を基盤としながらも、それを単線的な進歩史観としては描いていない。むしろ、彼のモダニズムには、理念と実践のあいだに走る緊張と裂け目が随所に認められる。

たとえば、彼は科学と技術の驚異的進展を高く評価しつつも、それを人間の目的と同一視することを避けている。技術はあくまで手段であり、それが精神的価値や倫理的目的と結びつくときにのみ意味を持つとされる。この姿勢は、のちにポストモダニズムが行う技術的理性の相対化の萌芽として読むことができる。

また、装飾の否定や標準化、集団的生活の擁護といった近代的建築の原理を語る一方で、Hosteは「liefde（愛）」や「gemeenschap（共同体）」といった非合理的で霊的な要素を建築や社会思想に組み込もうとする。これは、機能主義の冷ややかな論理を超えて、建築を感情や詩、宗教的霊性と接続する回路を開いている。

さらに、国際的な普遍主義的建築スタイルへの志向も見られるが、Hosteのその希求は単なる形式の統一ではなく、精神的連帯や倫理的共鳴としての普遍性を伴っている。ここにおいて、彼の唱える「internationale stijl」は、のちのポストモダンが警戒する「グローバル化による画一化」とは異なる、文化的共鳴性のネットワークのような像を結んでいる。

このようにHosteのテキストには、モダニズムの形式的な原理と、それを包摂し脱構築しようとする多層的な視座が同時に存在している。それこそが、彼のテキストに内在するポストモダン的可能性の源泉である。

3. 倫理と霊性：近代理性批判の先駆性

Huib Hosteの1921年のテキストにおいて際立つのは、彼が科学・技術・機能といった近代の中心的価値を認めながらも、それを人間の倫理的・霊的存在としての本質から切り離してはならないと強く主張している点である。

とりわけ彼の言葉において繰り返される「liefde（愛）」「gemeenschap（共同体）」「het wonder（奇跡）」といった語彙は、近代主義的合理精神を脱構築する非合理・詩的・霊的領域の回復を指し示している。Hosteは、社会を構成する基盤を経済的利害や機能的合理性ではなく、相互の感応・連帯・超越的感覚の共有に求めている。

“Er is niets dan het wonder, er is niets dan de gemeenschap.”
（「奇跡以外には何もない。共同体以外には何もない。」）

このような表現は、フランス現代思想における**ジャック・デリダの「痕跡」や「差延」**の概念とも接続可能である。デリダにおいて意味とは常に現在には現れず、つねに不在の中に織り込まれている。Hosteにおいても、建築が到達すべき目的は、単に可視化される形式ではなく、目に見えぬ「共同体」や「愛の場」としての空間である。つまり、建築の「意味」は常にそれを超えて延引される精神的契機にある。

また、Hosteは愛や共同体を、単なる倫理的命題としてではなく、詩的で象徴的な言語空間の中に再構築している。これはレヴィ＝ストロースが提示した、神話や儀礼を記号の体系として読み解く構造主義的アプローチに通じる。Hosteの言葉の重層性、宗教的引用、詩人たちの声を媒介にした意味の再編成は、建築を記号論的ネットワークとして捉える後の思想的展開に先行している。

特筆すべきは、Hosteが近代の終末感のなかで「倫理」や「真理」を否定するのではなく、それを新たな形で再詠唱しようとしている点である。彼はシャルル・ペギーの言葉――「La vérité triste, la vérité ennuyeuse」――を引用し、「真理を、悲しいままに、退屈なままに、語る」ことの倫理的必要を訴える。これはリオタールが『ポストモダンの条件』で語る「差異の語り」＝局所的語りの倫理とも接続する。

Hosteの霊性とは、宗教的ドグマではなく、関係性の倫理、共在性の詩学としての霊性である。そしてそれは、後のコンセプチュアルアートやインスタレーションアートが、単なる「見る対象」ではなく「感じ、包まれ、共鳴する場」を創出しようとする運動に先行する形で現れている。Hosteの空間論は、静的なオブジェではなく、関係の実践、場の倫理をめざす芸術の系譜に位置づけることができる。

4. 建築の空間性・抽象性とポスト構造主義

Huib Hosteが1921年に提示した建築観において最も先駆的かつ今日的な意義を持つのは、彼が建築を「ruimtekunst（空間芸術）」と定義し、それを三次元的構成による純粋な秩序と感性の表現と捉えていたことである。

Hosteは明確に、建築の本質を視覚的象徴や装飾、物語的機能ではなく、「ruimte（空間）」「massa（質量）」「licht en schaduw（光と影）」といった構成要素の相互関係に見出している。これは彼自身が引用するVan der Pekの言葉に集約される：

“Waar zou in zo’n werk nu de schoonheid zijn te vinden? Het antwoord is: in ruimte verhoudingen en massa verhoudingen, in maat en vorm, in licht en schaduw.”

このような視点は、一見するとバウハウス的な幾何学的モダニズムに連なるように思われるが、Hosteはそれを視覚形式の単純な理性化には還元しない。むしろ彼のいう空間は、「技術」「実用」「精神性」の統合によって成立する、多層的な意味空間である。つまり彼の建築論は、機能主義ではなく、精神的な抽象性の建築を目指していた。

ここで注目すべきは、彼が空間を「見えるものの構成」ではなく、むしろ**「関係性の場」としての空白＝意味の生成場として捉えている点である。これはまさにポスト構造主義的空間理解**――ジャック・デリダの「差延」や「不在の痕跡（trace）」、あるいはピーター・アイゼンマンの空間概念に通じる。

たとえばアイゼンマンは、「空間とは単に人間の行動を包む器ではなく、言語的・記号的構造によって構成される差異の場である」と考えた。Hosteの建築もまた、意味が建築物の外部から与えられるのではなく、空間の内部の秩序と相互作用によって生起することを前提としている。

空間＝構成された意味の潜在地
Hosteにとって建築とは、あらかじめ与えられた意味を表象するための容器ではなく、「ruimte maken（空間をつくる）」という行為自体が意味を創出するプロセスである。ここにおいて、建築は「読むもの（représentation）」ではなく、「生きられるもの（expérience）」である。

この空間観は、後のインスタレーションアートにおいても核心的な原理となる。「場における身体の配置」「関係の演出」「経験の構成」といったインスタレーション的思考は、Hosteの建築論と深く共鳴する。彼が求めるのは、視覚芸術としての建築ではなく、存在と関係性を媒介する詩的構造体である。

Hosteはまた、「esthetiek（美学）」を建築の外側から付加される装飾ではなく、実用性・技術・精神性が「内的に組織化されたとき」に生まれると述べている。これは、オブジェからプロセスへ、形象から出来事へという、20世紀後半の芸術の脱物質化の流れと強く結びつく。
Hosteはまた、「esthetiek（美学）」を建築の外側から付加される装飾ではなく、実用性・技術・精神性が「内的に組織化されたとき」に自然と立ち上がる秩序として捉えている。ここには、後の美学理論における**「オブジェからプロセスへ、形象から出来事へ」**という転回が先取りされている。

この転回とは、美術史的に言えば、1960年代以降のハプニング（Allan Kaprow）やインスタレーション、さらにはコンセプチュアルアートにおいて顕著になるものである。つまり、芸術作品がもはや固定された物体（object）ではなく、時間的・空間的・社会的文脈のなかで経験される行為や関係の場そのものに変質するという動きである。

Hosteの「ruimte maken（空間を作る）」という建築定義は、この「出来事性（eventness）」を内在化している。建築は人を囲い込む容器ではなく、動き、体験され、意味が生成されるプロセスそのものである。このように空間を**媒介性（mediation）**として捉える視点は、ジャン＝リュック・ナンシーの「共在（être-avec）」やニコラス・ブリオーの「関係性の美学」にも先行する。

また、Hosteが建築において求める「精神的統合」「倫理的構造」は、オラファー・エリアソン（Olafur Eliasson）の環境的インスタレーションや、ローザ・バラガンの身体性と空間性が交差する建築装置とも、思想的共通点を持つ。すなわち、見ることを超えて「感じる場」＝感応の構造が重視されるのである。

Hosteの建築思想はこのように、「モノ」でも「形式」でもない、生起する関係性そのものとしての空間＝ポストモダン的構造体へと向かっていた。

5. 普遍性と多様性：インターナショナル・スタイルの再解釈

Huib Hosteのテキストは、1920年代モダニズムの文脈において当然のごとく、インターナショナル・スタイル（International Style）への指向を含んでいる。彼は、民族的・装飾的・地域的な文法を超えて、**「universel verstaanbare stijl（万人に理解されうる普遍的スタイル）」**の必要性を明言する。

“…een internationale stijl van universele betekenis waarvoor natuurlijk alle locale, regionale en nationale uitingen zullen moeten zwichten.”
（「すべての地域的、民族的、国家的表現は退き、普遍的意義をもつ国際的スタイルが生まれるであろう」）

一見するとこれは、後のCIAMに見られるような機能主義的なグローバリズムの先駆のように映る。だがHosteの「普遍」は、単なる形式的統一を意味しない。むしろその背後には、倫理的な連帯、精神的な共有、詩的な共鳴の場としての普遍性が想定されている。

この点で、Hosteの語る「universalisme」は、ジャン＝フランソワ・リオタールが『ポストモダンの条件』で批判したような単一の大きな物語（méta-récit）による規範化とは本質的に異なる。Hosteの普遍性は、差異を排除するものではなく、差異が交差するための空間的・倫理的基盤である。

ポストモダン的普遍性：
Hosteの普遍主義は、「すべての人間が等しく従うべき形式」の提示ではなく、「異なる人々が共に響き合える場」の構築である。ここにこそ、リオタール的な「局所的語りの共存」という理念との接続が生まれる。

また、このような普遍性の再解釈は、建築のみならずコンセプチュアルアートやインスタレーションアートにおける空間的な多声性にも通じる。たとえば、グループ・マテリアル（Group Material）やリクリット・ティラヴァニジャ（Rirkrit Tiravanija）らのプロジェクトでは、展示空間が文化的・政治的差異を共存させるプラットフォームとして機能する。これは、Hosteが述べた「gemeenschappelijke lokalen（共通の場）」の理念と軌を一にするものである。

さらに、Hosteの視野は国家や地域を超えた地球的な感受性を持っており、彼が語る「internationale geestesstromingen（国際的精神運動）」は、グローバル資本主義の均質化とは異なる、連帯のネットワークとしての普遍性を志向している。

このようにHosteにおける「インターナショナル・スタイル」は、単なる様式分類ではなく、倫理的で詩的な普遍性＝関係的普遍性として読み替えられるべきである。これは現代における「ローカルの複数性」と「グローバルな共有地」のあいだで揺れる芸術・建築・都市の諸問題に、示唆的な視座を与えてくれる。

6. ホステ的視座の現代的意義：シェア・エコノミーと社会的建築

Huib Hosteの1921年のテキストにおいて最も先見的なのは、彼が建築を通じて描く未来社会の構想である。それは決して形式主義的な建築の理論ではなく、空間と社会の構造を倫理・経済・技術・共同体の水準で編み直す試みであった。

Hosteは、私的所有による住宅形態を批判し、「woning die eigendom is der collectiviteit（共同体の所有である住宅）」という構想を語る。また、「collectieve keuken（共同キッチン）」「verbruik op grote schaal（大規模集団消費）」といった言葉も頻出し、これは単なるモダニズム的都市計画ではなく、共有・協働・共生の制度的提案でもある。

“Wij gaan naar de collectieve woning met vaste meubelen, met collectief verbruik op grote schaal… woningen die den eigendom zijn der collectiviteit.”

このような構想は、今日の視点から見れば、シェア・エコノミーやコモンズ型都市論、さらには社会的建築（social architecture）の先駆的ヴィジョンである。エネルギー、食、移動、居住、情報といった基盤的なライフラインを私的所有から分散型・協同的インフラへと転換しようとする近年の動きは、Hosteの提起した「大衆が賢明に支える建築」という理想と響き合う。

また、Hosteはこの社会的建築の可能性を、単に経済合理性の観点からではなく、倫理的・精神的連帯の場として設計すべきであると語る。これは、都市や建築を**関係性の装置（relational device）**として捉える視点――たとえばレム・コールハース、セドリック・プライス、アラフラカ・ヘドマンらの仕事とも思想的に接続しうる。

さらに、今日のコンセプチュアルアートやインスタレーションアートの領域においても、「空間＝社会的行為の場」という視点が重視されている。Hosteのいう「ruimte maken（空間をつくる）」とは、物理的な空間の配置というよりも、「他者と共に在るための構造的条件を組む」ことである。これは、リクリット・ティラヴァニジャのキッチン・インスタレーションのように、空間を媒介とした関係の生成＝共在の実験という点で深く共鳴する。

つまりHosteは、建築を「空間の形式」ではなく、「社会関係の実践」として捉えることで、建築家の役割を技術者から媒介者へ、職人から詩人へと変容させた。そこにあるのは、まさにポスト資本主義的建築観の萌芽である。

このような視点は、COVID-19以降に再注目された「住居＝医療＝ケア＝コミュニティの複合的空間」という議論にも通じ、Hosteの思想は、20世紀初頭のマニフェストでありながら、21世紀の設計哲学として読み替えられる視座を持っている。

7. POSTMODERNISM IN HUIB HOSTE

Huib Hosteの1921年のテキスト『Bouwkunst en de moderne samenleving』は、従来「モダニズム建築の社会的マニフェスト」として読まれてきた。しかし本稿が示した通り、彼の言葉には、機能主義的近代建築の理念を超えて、ポストモダン的視座の萌芽が数多く含まれている。

Hosteの建築観は、単なる合理性の体現ではなく、精神的価値・倫理的行動・社会的連帯の融合を試みるものであった。その姿勢は、ジャン＝フランソワ・リオタールの「大きな物語」の懐疑に先行し、ジャック・デリダの「差延」「不在の痕跡」とも響き合う。さらに、レヴィ＝ストロースの構造人類学的視点が後に解明した、社会構造の背後にある記号的秩序と、Hosteが語る「gemeenschap（共同体）」という詩的概念とは、深い関係性を共有している。

Hosteの空間概念――空間とは「存在の器」ではなく、「関係の出来事」である――という立場は、のちのコンセプチュアルアートやインスタレーションアートにもつながっていく。彼の建築は静的ではなく、意味と経験が生成されるプロセスそのものであり、それはまさに「形象から出来事へ」「オブジェから関係性へ」というポストモダン芸術の核心と通底する。

また、Hosteの提唱した共同住宅、共有キッチン、標準化といった社会構想も、単なる技術的合理化ではなく、共有とケアの倫理的空間として構想されたものであった。そこに見出されるのは、資本主義的所有論理の超克、ケアエコノミーの萌芽、そして建築を通じた社会構造そのものの再設計という、きわめて今日的な課題への予見的応答である。

結局のところ、Hosteは「モダニズムの建築家」であると同時に、その内部からモダニズムの硬直性と制度性を乗り越えようとした異端の詩人であった。彼は、建築を「機能」としてではなく、「希望」として捉えていた。建築とは、人間が共に生きるための場を、物質と精神の間で織りなす詩的＝倫理的構造体なのである。

我々がいまHosteを読むとき、それは過去を再確認するのではなく、我々の未来をいかに構想しうるかを問う行為である。だからこそ、Huib Hosteは1921年の建築家であると同時に、**ポストモダンとポスト資本主義の建築的課題を先取りした「未来の同時代人」**なのである。

• * Huib Hoste, “Bouwkunst en de moderne samenleving”, TER WAARHEID, 1921.
• * Jean-François Lyotard, *La condition postmoderne*, 1979.
• * Jacques Derrida, *La voix et le phénomène*, 1967.
• * Claude Lévi-Strauss, *La pensée sauvage*, 1962.
• * Peter Eisenman, *Diagram Diaries*, 1999.
• * Olafur Eliasson, *The Weather Project*, Tate Modern, 2003.
• * Allan Kaprow, *18 Happenings in 6 Parts*, 1959.
• * Rirkrit Tiravanija, *Untitled (Free)*, 1992.
• * Rem Koolhaas, *Delirious New York*, 1978.
• * Cedric Price, *Fun Palace*, 1961.

Een tekst uit 1921 lezen in de IJzerwinkel van de jaren 2020

De tekst Bouwkunst en de moderne samenleving van Huib Hoste uit 1921 is doorgaans begrepen binnen de context van het modernistische bouwen. Zijn pleidooi voor rationele functionalistische esthetiek, zijn vertrouwen in technologische innovatie, en zijn visie op architectuur als sociale opdracht worden meestal geplaatst binnen de traditie van de moderne architectuurbewegingen zoals het Bauhaus en de CIAM (Congrès Internationaux d’Architecture Moderne). Maar wie deze tekst aandachtig leest in de setting van de IJzerwinkel, ontdekt niet louter een toewijding aan “moderne rationaliteit” of de “functionalisering van vorm”, maar veeleer een deconstructieve impuls die deze kaders bevraagt en doorbreekt.

In wat volgt wil ik een postmodern perspectief op deze tekst aanreiken, met bijzondere aandacht voor Jean-François Lyotards idee van het “einde van de grote verhalen”, Jacques Derrida’s concepten van différance en het spoor, en de raakvlakken met de structurele antropologie van Claude Lévi-Strauss. Tevens wordt onderzocht hoe deze filosofische achtergrond zich laat verbinden met de esthetische ontwikkeling van conceptuele kunst en installatiekunst vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw.

Deze achterwaartse lectuur is geenszins een willekeurig anachronisme. Integendeel: zij toont aan hoe de vroege twintigste eeuw — een tijd van breuk en wording — niet enkel het toneel was van een “zuivere moderniteit”, maar eerder van een “verlate toekomst”, een tijd die van binnenuit op haar eigen tijd reageerde en zich tegelijk opende naar wat komen zou. In die zin is Hoste bij uitstek te beschouwen als een “tijdgenoot van onze toekomst (contemporain de notre avenir)”.

Voor Hoste betekent “onze tijd” niet louter een historisch tijdvak, maar een bewust beleefde historische actualiteit die ethische, politieke en artistieke keuzes vereist. Zijn “modernisme” is dan ook geen gemakzuchtige jacht op het nieuwe, maar een vorm van leven die in dialoog staat met “onze tijd” — modernisme als een vorm van praxis. Voor Huib Hoste betekent onze tijd niet een externe aanduiding van een periode, maar een tijd waarin wij subjectief en ethisch betrokken zijn — “de tijd waarin wij moeten leven.” Deze opvatting staat haaks op het lineaire vooruitgangsdenken (progressivisme) dat vaak met het modernisme wordt geassocieerd, waarin “het nieuwere per definitie beter” zou zijn. Hostes idee van “onze tijd” is existentieel en resonant: een heden dat zijn betekenis krijgt door het te belichamen en er in betrokken te zijn.

In deze tijdsopvatting wordt architectuur niet zozeer de innovatie van vorm, maar een ruimtelijke praktijk die antwoordt op de spirituele en maatschappelijke roep van het tijdperk. Het “ruimte maken” waar Hoste over spreekt, is dan geen puur ontwerpmatige handeling, maar een ethische en poëtische vorm van betrokkenheid.

Hoewel Huib Hoste de kernwaarden van het modernisme erkent — wetenschap, techniek, rationaliteit en standaardisatie — pleit hij tegelijkertijd voor de noodzaak om deze te integreren met menselijke ethiek en spiritualiteit. Wetenschap is een middel, geen doel. Technologie is een instrument, maar bepaalt niet op zichzelf de waarde van architectuur. Deze visie vormt een impliciete kritiek op het modernistische vooruitgangsgeloof, dat later door Jean-François Lyotard werd bekritiseerd als een “groot verhaal”.

De begrippen “massa” en “collectieve geest” die Hoste hanteert, wijzen op een overgang van een individualistisch subject naar een structureel subject. In dit opzicht vertoont zijn denken raakvlakken met het structuralistische perspectief van Claude Lévi-Strauss. Binnen Hostes denken bevindt zich een breuklijn die de geïnstitutionaliseerde principes van het modernisme van binnenuit ondergraaft — een ruimte waaruit postmoderne herstructurering zou kunnen ontstaan.

De tekst van Huib Hoste uit 1921 is duidelijk geworteld in de fundamentele idealen van het modernisme: geloof in wetenschap en techniek, gestandaardiseerde productie, rationele ruimtelijke ordening, afwijzing van ornament, collectieve leefvormen en maatschappelijke verantwoordelijkheid van de architectuur — allen producten van een modernistische wereldvisie. Zijn ethisch-praktische oriëntatie, samengebald in het begrip de daad, getuigt van een overtuiging dat het modernisme niet als doel op zichzelf moet functioneren, maar als middel tot maatschappelijke transformatie.

“De jongeren […] zij vragen geen commentaar op hun streven, zij vinden ‘t als vanzelf sprekend dat ze handelend moeten optreden.”
— Hoste, geciteerd naar Dr. E. Beekman

Toch toont deze sterke modernistische overtuiging tegelijkertijd tekenen van bewustzijn van haar eigen grenzen en tegenstrijdigheden. Hoste prijst wetenschap en techniek herhaaldelijk, maar benadrukt telkens opnieuw dat ze slechts middelen zijn en geen doelen op zich. Zijn pleidooi voor een verzoening tussen technologische middelen en sociale/spirituele waarden laat zien dat zijn modernisme niet gesloten of zelfgenoegzaam is.

Deze houding lijkt vooruit te lopen op Lyotards kritiek in La condition postmoderne (1979), waarin hij het geloof in de grote verhalen van de Verlichting — rede, wetenschappelijke vooruitgang en sociale bevrijding — problematiseert. Reeds in 1921 lijkt Hoste deze geloofssystemen in twijfel te trekken.

Verbinding met Lyotard:
Hoste laat zich niet meeslepen door technologische of industriële euforie. Integendeel, hij probeert deze te herverbinden met een ethos van gemeenschap, liefde en zingeving — een “systeem van vertrouwen”. Dit streven bevat een hoopvol verlangen naar nieuwe waardestrukturen, en is dus meer dan enkel scepticisme: het is een ethisch geladen poging tot heroriëntatie.

Eveneens is zijn nadruk op de opkomst van de massa en de vorming van een collectieve geest te lezen als een vroege aanwijzing voor een structuralistisch perspectief dat het moderne individualisme overstijgt. Zoals Lévi-Strauss laat zien, is een samenleving geen optelsom van individuen, maar een netwerk van symbolische structuren. Hostes visie op de massa als handelend subject getuigt van een vroege, vooruitziende blik op deze collectieve structuur.

De interne breuklijn van het modernisme

Hostes modernisme bevat een spanningsstructuur die bestaat uit een reeks contradicties en deconstructieve impulsen:

Hoewel Hoste vertrouwen heeft in de modernistische rede, schildert hij haar niet af als een lineair vooruitgangsverhaal. Zijn modernisme is doordrongen van spanningen tussen ideaal en praktijk, tussen rationeel ontwerp en spirituele betrokkenheid.

Zo waardeert hij de verbazingwekkende vooruitgang van wetenschap en techniek, maar weigert hij deze gelijk te stellen aan menselijke doelen. Technologie krijgt slechts betekenis wanneer zij gekoppeld wordt aan ethiek en spiritualiteit. Deze houding kan gelezen worden als een vroege vorm van de relativisering van technologische rationaliteit die de postmoderne kritiek later zou ontwikkelen.

Ook al verwerpt hij ornament en verdedigt hij standaardisatie en collectief wonen, toch probeert Hoste irrationele en spirituele elementen — zoals liefde en gemeenschap — in architectuur en sociale theorie te integreren. Daarmee opent hij een route voorbij het koude functionalisme naar een verbinding van architectuur met emotie, poëzie en religieuze bezieling.

Zelfs zijn streven naar een internationale bouwstijl getuigt niet van een verlangen naar uniforme vorm, maar naar een universeel gedeelde ethiek en spirituele verbondenheid. Hostes “internationale stijl” is geen voorloper van de culturele eenvormigheid van globalisering, maar een netwerk van culturele resonantie.

In die zin bevat Hostes tekst zowel de formele principes van het modernisme als een gelaagde visie die deze principes omarmt, bevraagt en openbreekt. Dit maakt zijn werk tot een rijke bron van postmoderne mogelijkheden, al ver voor hun tijd.

3. Ethiek en spiritualiteit: een voorlopige kritiek op de modernistische rede

Wat opvalt in de tekst van Huib Hoste uit 1921, is zijn nadrukkelijke stelling dat de kernwaarden van de moderniteit — wetenschap, techniek en functionaliteit — weliswaar erkend moeten worden, maar niet los mogen staan van de essentie van de mens als ethisch en spiritueel wezen.

Bijzonder betekenisvol zijn de woorden die Hoste herhaaldelijk gebruikt: liefde (liefde), gemeenschap (gemeenschap), het wonder (het wonder). Deze woordenschat wijst op een poging tot herstel van het irrationele, poëtische en spirituele domein — een deconstructie van de modernistische rationaliteit. Volgens Hoste moet de fundament van de samenleving niet gezocht worden in economische belangen of functionele rationaliteit, maar in wederzijdse resonantie, solidariteit en het delen van transcendente ervaringen.

“Er is niets dan het wonder, er is niets dan de gemeenschap.”
(“Er is niets dan het wonder. Er is niets dan de gemeenschap.”)

Dergelijke uitspraken zijn te verbinden met Jacques Derrida’s begrippen van het “spoor” en “différance” in de Franse hedendaagse filosofie. Bij Derrida verschijnt betekenis nooit volledig in het heden; zij is altijd geweven in afwezigheid. Ook bij Hoste ligt het doel van architectuur niet in de zichtbare vorm, maar in de onzichtbare ruimte van “liefde” en “gemeenschap”. De “betekenis” van architectuur ligt dus in een spirituele beweging die de vorm overstijgt en voortdurend wordt uitgesteld.

Bovendien reconstrueert Hoste liefde en gemeenschap niet als louter ethische thema’s, maar als poëtische en symbolische ruimten binnen taal. Deze benadering sluit aan bij de structurele antropologie van Claude Lévi-Strauss, waarin mythen en rituelen worden gelezen als tekensystemen. De gelaagdheid van Hostes taalgebruik, zijn religieuze verwijzingen en zijn herconfiguratie van betekenis via de stemmen van dichters, wijzen vooruit naar een semiotisch netwerk waarin architectuur begrepen wordt als een systeem van tekens.

Opmerkelijk is dat Hoste in een tijd van modernistisch eindtijdbesef ethiek en waarheid niet verwerpt, maar juist opnieuw bezingt. Hij verwijst naar de woorden van Charles Péguy — “La vérité triste, la vérité ennuyeuse” — en benadrukt de ethische noodzaak om de waarheid “in haar droefheid en saaiheid” te blijven verkondigen. Dit komt overeen met wat Lyotard in La condition postmoderne omschrijft als een ethiek van het “vertellen van verschillen” — lokale, gefragmenteerde narratieven die het universele in vraag stellen.

Hostes spiritualiteit is geen religieus dogma, maar een spiritualiteit als ethiek van de relatie, als poëtica van het samen-zijn. Deze houding loopt vooruit op latere ontwikkelingen in de conceptuele kunst en installatiekunst, die proberen niet alleen een object te tonen, maar een ruimte te creëren waarin men voelt, omhuld wordt, en resoneert. Hostes ruimtetheorie kan worden geplaatst in de genealogie van een kunst die niet het statische object centraal stelt, maar de praktijk van relatie en de ethiek van de plek.。

4. Ruimtelijkheid en abstractie in de architectuur: een poststructuralistisch perspectief

Het meest vooruitstrevende en hedendaagse aspect van Huib Hostes architectuuropvatting uit 1921 is zijn definitie van architectuur als ruimtekunst — een kunstvorm die de zuivere expressie is van orde en zintuiglijke gevoeligheid door middel van driedimensionale compositie.

Hoste ziet de essentie van architectuur niet in visuele symboliek, decoratie of narratieve functies, maar in de onderlinge relaties van elementen zoals ruimte, massa, en licht en schaduw. Deze visie wordt treffend samengevat in een door hem geciteerde uitspraak van Van der Pek:

“Waar zou in zo’n werk nu de schoonheid zijn te vinden? Het antwoord is: in ruimte verhoudingen en massa verhoudingen, in maat en vorm, in licht en schaduw.”

Op het eerste gezicht lijkt deze benadering aan te sluiten bij het geometrische modernisme van het Bauhaus. Maar Hoste reduceert ruimte niet tot een rationele visualiteit. Voor hem is ruimte een meerlagig betekenisveld dat ontstaat uit de integratie van techniek, functionaliteit en spiritualiteit. Zijn architectuuropvatting is dan ook geen functionalisme, maar een streven naar spirituele abstractie.

Wat opvalt, is dat Hoste ruimte niet beschouwt als een constructie van zichtbare elementen, maar als een leegte van relaties — een veld waarin betekenis wordt gegenereerd. Dit komt opmerkelijk dicht in de buurt van een poststructuralistische ruimteopvatting, zoals die van Jacques Derrida’s différance en spoor (trace), of Peter Eisenmans theorieën over ruimte.

Eisenman stelt bijvoorbeeld dat ruimte geen neutraal vat is voor menselijke activiteit, maar een veld van verschillen dat wordt opgebouwd via taal en symbolische structuren. Evenzo veronderstelt Hoste dat betekenis niet van buitenaf aan een gebouw wordt opgelegd, maar ontstaat vanuit de interne ordening en interactie van ruimtelijke componenten.

Ruimte als potentieel van betekenis

Voor Hoste is architectuur geen drager van vooraf vastgestelde betekenissen, maar een proces waarin ruimte maken zelf betekenis genereert. Architectuur is geen representatie (représentation), maar ervaring (expérience).

Deze ruimteopvatting is fundamenteel voor de installatiekunst die later zou ontstaan. Denk aan het positioneren van lichamen in een ruimte, het ensceneren van relaties, en het construeren van ervaring — allemaal kernbegrippen in de installatieve manier van denken, die sterk resoneert met Hostes architectuurfilosofie. Zijn doel is geen visuele kunst, maar een poëtisch structuurlichaam dat bestaan en relaties bemiddelt.

Hoste stelt verder dat esthetiek geen decoratieve toevoeging is van buitenaf, maar ontstaat wanneer functionaliteit, techniek en spiritualiteit van binnenuit georganiseerd worden. Dit vooruitziende standpunt sluit aan bij de verschuiving in de kunst van de tweede helft van de twintigste eeuw: van object naar proces, van vorm naar gebeurtenis.

Deze verschuiving manifesteert zich duidelijk in kunststromingen als happenings (Allan Kaprow), installaties en conceptuele kunst sinds de jaren 1960. Kunstwerken veranderen van vaste objecten naar handelingen en relationele velden die ervaren worden binnen tijd, ruimte en sociale context.

Hostes definitie van architectuur als ruimte maken internaliseert deze eventness (gebeurtenis-achtigheid). Architectuur is geen container die mensen omhult, maar een proces dat beweegt, ervaren wordt, en waarin betekenis ontstaat. Deze visie op ruimte als mediatie ligt in het verlengde van Jean-Luc Nancy’s être-avec (samen-zijn) en Nicolas Bourriauds relationele esthetiek.

Verder hebben Hostes ideeën over spirituele integratie en ethische structuur in de architectuur veel gemeen met de milieu-installaties van Olafur Eliasson en de architectonische apparaten van Rosa Barba, waar lichamelijkheid en ruimtelijkheid elkaar kruisen. De nadruk ligt hier op de ruimte als voelbaar veld — een structuur van resonantie die het visuele overstijgt.

Zo beweegt Hostes architectuurdenken zich naar een postmodern structureel veld, waarin ruimte niet wordt gedefinieerd als ding of vorm, maar als relationeel gebeuren — een netwerk van ontstaan en betrokkenheid.。

5. Universaliteit en diversiteit: een herinterpretatie van de International Style

In de context van het modernisme van de jaren 1920 bevat Huib Hostes tekst vanzelfsprekend een oriëntatie op de International Style. Hij spreekt zich expliciet uit over de noodzaak van een “universel verstaanbare stijl” — een universele stijl die door iedereen begrepen kan worden, voorbij etnische, decoratieve en regionale grammatica’s.

“…een internationale stijl van universele betekenis waarvoor natuurlijk alle locale, regionale en nationale uitingen zullen moeten zwichten.”
(“Alle lokale, regionale en nationale uitingen zullen moeten wijken voor een internationale stijl van universele betekenis.”)

Op het eerste gezicht lijkt dit een voorbode van het functionele globalisme dat later zichtbaar wordt in CIAM. Maar Hostes idee van het universele betekent niet eenvoudigweg formele uniformiteit. Achter dit ideaal schuilt eerder een ethische solidariteit, een gedeelde spiritualiteit, en een poëtische resonantie van gemeenschappelijkheid.

In dit opzicht verschilt Hostes universalisme fundamenteel van het soort normatief grand récit dat Jean-François Lyotard in La condition postmoderne bekritiseert. Hostes universalisme sluit verschillen niet uit, maar vormt een ethische en ruimtelijke basis waarbinnen verschillen kunnen samenkomen en resoneren.

Een postmodern universalisme
Hostes universaliteit draait niet om het voorstellen van een uniforme vorm die voor iedereen geldt, maar om het creëren van een ruimte waarin verschillende mensen samen kunnen klinken. Hier ontstaat een duidelijke aansluiting met Lyotards idee van la coexistence des récits locaux — het naast elkaar bestaan van lokale vertogen.

Deze herinterpretatie van universaliteit is niet alleen van toepassing op architectuur, maar sluit ook aan bij de ruimtelijke polyfonie in de conceptuele en installatieve kunst. Denk bijvoorbeeld aan de projecten van Group Material of Rirkrit Tiravanija, waar tentoonstellingsruimten functioneren als platforms voor de co-existentie van culturele en politieke verschillen. Dit principe is nauw verwant aan Hostes ideaal van gemeenschappelijke lokalen.

Bovendien reikt Hostes visie verder dan het nationale of regionale niveau. Zijn begrip van internationale geestesstromingen wijst op een wereldwijde gevoeligheid die gericht is op netwerken van solidariteit, en niet op de homogenisering van de globale kapitalistische logica.

Zo wordt Hostes International Style niet slechts een stijlcategorie, maar een ethische en poëtische universaliteit — een relationele universaliteit. Dit biedt een betekenisvol perspectief voor actuele kwesties binnen kunst, architectuur en stedelijke ontwikkeling, waarin het spanningsveld tussen lokale pluraliteit en mondiale gedeelde ruimte centraal staat.

6. De hedendaagse relevantie van Hostes perspectief: de deeleconomie en sociale architectuur

Het meest visionaire aspect van Huib Hostes tekst uit 1921 is zijn voorstelling van een toekomstige samenleving door middel van architectuur. Het gaat hierbij niet om een formalistische bouwtheorie, maar om een poging om de structuur van ruimte en samenleving opnieuw te weven — op ethisch, economisch, technisch en gemeenschappelijk niveau.

Hoste bekritiseert de particuliere eigendom van woningen en stelt het concept voor van de “woning die eigendom is der collectiviteit”. Hij spreekt ook vaak over begrippen als “collectieve keuken” en “verbruik op grote schaal”. Dit wijst niet alleen op modernistische stadsplanning, maar ook op institutionele voorstellen voor delen, samenwerking en co-existentie.

“Wij gaan naar de collectieve woning met vaste meubelen, met collectief verbruik op grote schaal… woningen die den eigendom zijn der collectiviteit.”

Vanuit hedendaags perspectief kunnen deze ideeën worden gezien als een vroegtijdige visie op de deeleconomie, stedelijke commons en social architecture. De recente bewegingen die basisvoorzieningen zoals energie, voedsel, mobiliteit, huisvesting en informatie willen verschuiven van private eigendom naar gedecentraliseerde en coöperatieve infrastructuren, resoneren met Hostes ideaal van een architectuur gedragen door het collectieve bewustzijn van het volk.

Bovendien stelt Hoste dat deze sociale architectuur niet uitsluitend op economische rationaliteit gebaseerd moet zijn, maar ontworpen moet worden als een plek van ethische en spirituele verbondenheid. Dit perspectief, waarin steden en gebouwen worden opgevat als relationele apparaten (relational devices), sluit aan bij het werk van denkers en ontwerpers als Rem Koolhaas, Cedric Price en Ala Farahat Hedman.

Ook binnen de hedendaagse conceptuele en installatieve kunst wordt ruimte vaak benaderd als een platform voor sociale interactie. Hostes idee van “ruimte maken” verwijst minder naar het fysieke ordenen van volumes, en meer naar het ontwerpen van structurele voorwaarden om samen met de ander te kunnen bestaan. Dit sluit nauw aan bij projecten zoals Rirkrit Tiravanija’s keukeninstallaties, waarin ruimte fungeert als een medium voor het genereren van relaties — een experiment in co-existence.

Met andere woorden, Hoste beschouwde architectuur niet als vorm van ruimte, maar als een praktijk van sociale relaties. Daarmee transformeerde hij de rol van de architect van technicus tot bemiddelaar, van ambachtsman tot dichter. Dit vormt de kiem van een postkapitalistische architectuuropvatting.

Dit perspectief sluit ook aan bij de discussies die sinds COVID-19 hernieuwde aandacht kregen, waarin wonen = zorg = gemeenschap = genezing als één geïntegreerde ruimte worden gedacht. In dit licht is Hostes gedachtegoed, hoewel ontstaan in het begin van de 20e eeuw, een manifest dat vandaag gelezen kan worden als een ontwerpfilosofie voor de 21e eeuw.

7. POSTMODERNISME BIJ HUIB HOSTE

Huib Hostes tekst Bouwkunst en de moderne samenleving uit 1921 is traditioneel gelezen als een sociaal manifest van het modernistische bouwen. Maar zoals dit essay heeft aangetoond, bevat zijn betoog talloze kiemen van een postmodern perspectief, die de functionele ideologie van het modernisme overstijgen.

Hostes visie op architectuur is geen loutere uitdrukking van rationaliteit, maar een poging tot synthese van spirituele waarden, ethisch handelen en sociale verbondenheid. Zijn houding loopt vooruit op de scepsis van Jean-François Lyotard jegens het “grote verhaal”, en resoneert met Jacques Derrida’s begrippen als différance en het spoor van afwezigheid. Bovendien vertoont Hostes poëtische idee van gemeenschap inhoudelijke raakvlakken met de structureel-antropologische inzichten van Claude Lévi-Strauss over de symbolische orde achter sociale structuren.

Hostes ruimtebegrip — ruimte niet als “vat van het zijn”, maar als “gebeurtenis van relaties” — vindt een duidelijke voortzetting in de conceptuele en installatiekunst die later ontstond. Zijn architectuur is niet statisch, maar een proces waarin betekenis en ervaring worden gegenereerd: een verschuiving van vorm naar gebeurtenis, van object naar relatie — precies het kernmotief van de postmoderne kunstpraktijk.

Ook Hostes voorstellen voor collectieve huisvesting, gedeelde keukens en standaardisatie waren geen louter technische rationalisaties, maar eerder ethische ruimten van zorg en gedeeld leven. Hierin herkennen we een anticipatie op de oversteek van kapitalistische eigendomslogica, de opkomst van een zorggerichte economie, en zelfs een herontwerp van sociale structuren via architectuur.

Uiteindelijk was Hoste niet alleen een “architect van het modernisme”, maar ook een dissident-dichter die van binnenuit de verstarring en institutionalisering van het modernisme probeerde te doorbreken. Voor hem was architectuur geen “functie”, maar “hoop”: een poëtisch-ethisch construct, geweven tussen materie en geest, waarin mensen samen kunnen leven.

Wanneer wij vandaag Hoste lezen, is dat niet om het verleden te herbevestigen, maar om te onderzoeken hoe wij onze toekomst kunnen verbeelden. Juist daarom is Huib Hoste niet alleen een architect van 1921, maar ook een tijdgenoot van de toekomst — iemand die de architectonische vragen van het postmodernisme en postkapitalisme reeds vooruitliep.

• * Huib Hoste, “Bouwkunst en de moderne samenleving”, TER WAARHEID, 1921.
• * Jean-François Lyotard, *La condition postmoderne*, 1979.
• * Jacques Derrida, *La voix et le phénomène*, 1967.
• * Claude Lévi-Strauss, *La pensée sauvage*, 1962.
• * Peter Eisenman, *Diagram Diaries*, 1999.
• * Olafur Eliasson, *The Weather Project*, Tate Modern, 2003.
• * Allan Kaprow, *18 Happenings in 6 Parts*, 1959.
• * Rirkrit Tiravanija, *Untitled (Free)*, 1992.
• * Rem Koolhaas, *Delirious New York*, 1978.
• * Cedric Price, *Fun Palace*, 1961.

Lire un texte de 1921 dans l’IJzerwinkel des années 2020

Le texte de 1921 de Huib Hoste, Bouwkunst en de moderne samenleving, a été généralement interprété dans le contexte de l’architecture moderniste. Son plaidoyer pour une beauté fonctionnelle rationnelle, sa confiance dans l’innovation technique et sa vision de l’architecture comme mission sociale s’inscrivent dans la lignée des mouvements modernes tels que le Bauhaus ou le CIAM (Congrès Internationaux d’Architecture Moderne). Pourtant, si l’on lit attentivement ce texte depuis l’IJzerwinkel, on perçoit non seulement une adhésion à la « raison moderne » ou à la « fonctionnalité formelle », mais aussi un germe de déconstruction dans ces mêmes cadres.

Nous y extrayons une perspective postmoderne : la « fin des grands récits » de Jean‑François Lyotard, les concepts de différance et de trace de Jacques Derrida, ainsi que les affinités avec l’anthropologie structuraliste de Claude Lévi‑Strauss. Nous examinons aussi comment ces références conceptuelles se connectent aux développements esthétiques de l’art conceptuel et de l’installation à partir des années 1960.

Cette lecture rétrograde n’est aucunement un anachronisme arbitraire. Elle montre plutôt que, dans cette époque de rupture et de genèse du début du XXᵉ siècle, la pensée, l’art et l’espace ne se révélaient pas comme une « modernité pure », mais comme un « futur en retard », une « époque qui répond de l’intérieur, ouverte vers l’avenir » – ce qu’Hoste désignait par notre onze tijd (« notre époque »). Il mérite d’être appelé notre « contemporain de notre avenir (contemporain de notre futur) ».

Pour Hoste, « onze tijd » n’est pas une simple période historique, mais un présent historique auquel l’humain doit consciemment participer, un temps qui exige des choix éthiques, politiques et artistiques. Ainsi, le « modernisme » dont il parle n’est pas une recherche facile de nouveauté, mais une réponse à « notre époque », une vie en accord avec celle-ci, c’est-à-dire un modernisme en tant que pratique.

Pour Huib Hoste, « onze tijd (notre époque) » ne se limite pas à une description externe d’une époque, mais revêt le sens d’un « temps que nous devons vivre », auquel on peut s’impliquer de manière subjective et éthique. Ce point de vue se démarque de la vision progressiste linéaire de l’histoire que le modernisme a souvent portée — c’est-à-dire la structure temporelle tournée vers l’avenir où « plus récent signifie meilleur ».

La « notre époque » évoquée par Hoste est une présence existentielle et résonnante, inhérente au présent et qui prend sens uniquement lorsqu’elle est incarnée intérieurement. Dans cette conception du temps, l’architecture devient une pratique spatiale répondant aux exigences spirituelles et sociales de son temps, plus qu’une simple innovation formelle. L’acte de « ruimte maken (faire de l’espace) » dont parle Hoste n’est pas qu’un acte de conception, mais une forme d’engagement éthique et poétique.

Hoste reconnaît les valeurs fondamentales du modernisme telles que la science, la rationalité, et la standardisation, tout en soulignant la nécessité de les intégrer à l’éthique et à la spiritualité humaines. La science est un moyen, non une fin. La technique est un outil qui ne détermine pas en soi la valeur de l’architecture. Cette compréhension rejoint la critique interne du progressisme moderne, critiqué plus tard par Lyotard comme une « grande narration ».

Par ailleurs, les notions de « massa (la masse) » et de « collectieve geest (l’esprit collectif) » chez Hoste indiquent une transition du sujet individualiste vers un sujet structurel, rejoignant ainsi la perspective structuraliste de Lévi-Strauss. La pensée de Hoste contient une faille interne qui mine l’idéologie moderniste institutionnalisée, offrant une possibilité de recomposition postmoderne.

Le texte de Huib Hoste de 1921 s’appuie clairement sur les principes fondamentaux du modernisme : progrès scientifique et technique, production standardisée, conception spatiale rationnelle, rejet de l’ornement, projet de vie collective, responsabilité sociale de l’architecture — autant de propositions qui sont le produit d’une vision moderniste du monde. L’orientation éthique et pratique contenue dans le terme « de daad (l’action) » exprime bien la conviction de Hoste selon laquelle le modernisme doit fonctionner comme un moyen de transformation réelle, sans s’auto-justifier.

“De jongeren […] zij vragen geen commentaar op hun streven, zij vinden ‘t als vanzelf sprekend dat ze handelend moeten optreden.”
（Les jeunes ne demandent pas d’explication sur leurs orientations, ils pensent devoir agir comme une évidence.）
Hoste cite le Dr E. Beekman.

Cependant, cette foi ferme dans le modernisme coexiste avec une conscience de ses limites et contradictions. Hoste loue souvent la « wetenschap (science) » et la « techniek (technique) », mais insiste sur le fait qu’elles doivent rester des moyens et non des fins. Sa position, selon laquelle la science et la technique ne sont pas des solutions universelles mais nécessitent une conciliation (verzoening) intégrative avec les valeurs sociales et spirituelles, fait que son modernisme n’est pas autocentré.

Cette posture semble anticiper dès 1921 une réserve critique envers la « grande narration » – la foi dans la raison éclairée, le progrès scientifique, et la libération sociale – que Jean-François Lyotard critiquera dans La Condition postmoderne (1979).

Point de convergence avec Lyotard :
Hoste ne se laisse pas enivrer par le progrès technique ou industriel, mais cherche à les réintégrer dans un « système de croyance » fondé sur l’éthique, la communauté, et l’amour. Cette position déconstruit la « métanarration de la justification » tout en portant un espoir de recomposition des valeurs, dépassant ainsi le simple scepticisme.

De plus, l’importance accordée par Hoste à l’essor de la « massa (masse) » et à la formation d’un « collectieve geest (esprit collectif) » peut être lue comme une préfiguration d’une perspective structuraliste qui dépasse le sujet individuel moderne. Comme le montre l’anthropologie de Lévi-Strauss, la société n’est pas la somme des individus, mais une structure symbolique complexe. La notion hostienne de « massa als handelend subject (masse en tant que sujet agissant) » constitue une intuition pionnière de cette collectivité structurée.

Prémonition des fractures internes au modernisme

Ainsi, le modernisme de Hoste contient une structure de tension telle que :

La pensée architecturale de Hoste repose sur la confiance en la raison moderne, mais ne se limite pas à une histoire linéaire du progrès. Au contraire, son modernisme est marqué par des tensions et des fissures entre idéal et pratique.

Par exemple, bien qu’il loue les progrès spectaculaires de la science et de la technique, il évite de les assimiler aux fins humaines elles-mêmes. La technique est un moyen, qui ne prend sens que lorsqu’elle s’articule à des valeurs spirituelles ou éthiques. Cette posture peut être lue comme une préfiguration de la relativisation de la raison technique que le postmodernisme opérera plus tard.

En même temps qu’il défend les principes modernes d’exclusion de l’ornement, de standardisation et de vie collective, Hoste cherche à intégrer dans sa pensée architecturale et sociale des éléments non rationnels et spirituels tels que « liefde » (amour) et « gemeenschap » (communauté). Cela ouvre une voie au-delà de la froide logique fonctionnaliste, reliant l’architecture aux émotions, à la poésie et à la spiritualité religieuse.

De plus, son aspiration à un style architectural universel international ne se réduit pas à une unification formelle. Elle s’accompagne d’une universalité fondée sur la solidarité spirituelle et la résonance éthique. Ici, l’« internationale stijl » qu’il préconise évoque un réseau de résonance culturelle, distinct de l’uniformisation par la globalisation que le postmodernisme dénoncera.

Ainsi, dans les textes de Hoste coexistent les principes formels du modernisme et une perspective plurielle qui cherche à les englober et à les déconstruire. C’est précisément cette complexité qui préfigure un postmodernisme latent dans son œuvre.

3. Éthique et spiritualité : la préfiguration d’une critique de la raison moderne

Ce qui se démarque dans le texte de Huib Hoste de 1921, c’est qu’il reconnaît les valeurs centrales de la modernité que sont la science, la technique et la fonction, tout en affirmant fermement qu’elles ne doivent jamais être dissociées de l’essence humaine en tant qu’être éthique et spirituel.

En particulier, les termes qu’il répète — « liefde » (amour), « gemeenschap » (communauté), « het wonder » (le miracle) — désignent une restauration des domaines non rationnels, poétiques et spirituels qui déconstituent l’esprit rationnel moderniste. Hoste fonde les bases de la société non pas sur les intérêts économiques ou la rationalité fonctionnelle, mais sur la réciprocité, la solidarité et le partage d’un sentiment transcendant.

“Er is niets dan het wonder, er is niets dan de gemeenschap.”
« Il n’y a rien d’autre que le miracle, il n’y a rien d’autre que la communauté. »

Une telle expression peut se connecter aux concepts de « trace » et de « différance » de Jacques Derrida dans la pensée contemporaine française. Chez Derrida, le sens n’apparaît jamais pleinement dans le présent, mais est toujours tissé dans l’absence. Chez Hoste aussi, le but de l’architecture n’est pas une forme visible, mais un espace invisible en tant que « communauté » ou « lieu d’amour ». Autrement dit, le « sens » de l’architecture réside toujours dans une impulsion spirituelle qui la dépasse et la prolonge.

De plus, Hoste reconstruit l’amour et la communauté non comme de simples propositions éthiques, mais comme un espace linguistique poétique et symbolique. Cela rejoint l’approche structuraliste de Lévi-Strauss qui interprète les mythes et les rituels comme des systèmes de signes. La complexité des mots de Hoste, ses références religieuses et la réorganisation des significations via les voix des poètes précèdent les développements conceptuels qui envisagent l’architecture comme un réseau sémiotique.

Il est notable que, face au sentiment de fin de la modernité, Hoste ne nie pas « l’éthique » ou la « vérité », mais cherche à les réaffirmer sous une forme nouvelle. Il cite Charles Péguy : « La vérité triste, la vérité ennuyeuse », soulignant la nécessité éthique de « dire la vérité telle qu’elle est, triste et ennuyeuse ». Cela rejoint aussi « le récit de la différence » ou l’éthique du récit local que Jean-François Lyotard expose dans La Condition postmoderne.

La spiritualité de Hoste n’est pas un dogme religieux, mais une spiritualité de l’éthique relationnelle, une poétique de la coexistence. C’est cette même spiritualité qui inspirera plus tard l’art conceptuel et l’art de l’installation, cherchant à créer non pas un simple « objet à voir » mais un « espace à ressentir, à envelopper, à faire résonner ».

4. La spatialité et l’abstraction en architecture et le post-structuralisme

Ce qui confère à la vision architecturale proposée par Huib Hoste en 1921 sa portée la plus pionnière et contemporaine, c’est sa définition de l’architecture comme « ruimtekunst » (art de l’espace), conçue comme une expression pure d’ordre et de sensibilité à travers une construction tridimensionnelle.

Hoste identifie clairement l’essence de l’architecture non pas dans des symboles visuels, des ornements ou des fonctions narratives, mais dans l’interrelation des éléments constitutifs tels que « ruimte » (espace), « massa » (masse), « licht en schaduw » (lumière et ombre). Cela se résume dans la citation qu’il emprunte à Van der Pek :

“Waar zou in zo’n werk nu de schoonheid zijn te vinden? Het antwoord is: in ruimte verhoudingen en massa verhoudingen, in maat en vorm, in licht en schaduw.”

Cette perspective peut sembler proche d’un modernisme géométrique de type Bauhaus, mais Hoste ne réduit pas cet espace à une simple rationalisation formelle visuelle. Au contraire, son espace est un lieu de signification multi-couche, constitué par l’intégration de la « technique », de l’« utilité » et de la « spiritualité ». Son discours architectural vise ainsi non pas un fonctionnalisme, mais une abstraction spirituelle.

Ce qui est particulièrement remarquable, c’est que Hoste conçoit l’espace non pas comme une « construction de choses visibles », mais comme un « vide relationnel », un lieu de génération de sens. Cette conception correspond précisément à une compréhension post-structuraliste de l’espace — on pense à la « différance » et à la « trace » d’absence de Jacques Derrida, ou encore à la notion d’espace développée par Peter Eisenman.

Par exemple, Eisenman considérait que « l’espace n’est pas seulement un contenant pour les actions humaines, mais un lieu de différences construit par des structures linguistiques et sémiotiques ». L’architecture de Hoste suppose également que le sens ne provient pas de l’extérieur du bâtiment, mais émerge de l’ordre interne et des interactions spatiales.

L’espace comme terreau latent du sens construit
Pour Hoste, l’architecture n’est pas un récipient pour représenter un sens préexistant, mais le processus même de « faire espace (ruimte maken) » est créateur de sens. Ainsi, l’architecture est non pas une « représentation », mais une « expérience vécue ».

Cette conception de l’espace deviendra un principe fondamental des installations artistiques ultérieures. La « position du corps dans l’espace », la « mise en scène des relations » et la « construction de l’expérience » en installation résonnent profondément avec la pensée architecturale de Hoste. Ce qu’il recherche n’est pas une architecture comme art visuel, mais une structure poétique médiatrice d’existence et de relations.

Hoste affirme également que « l’esthétique (esthetiek) » ne consiste pas en un ornement ajouté de l’extérieur à l’architecture, mais émerge naturellement comme un ordre organisé intérieurement à partir de l’utilité, de la technique et de la spiritualité. Ce point anticipe la conversion dans la théorie esthétique moderne vers un passage de l’objet au processus, de la forme à l’événement.

Cette conversion se manifeste historiquement dans les happenings d’Allan Kaprow, les installations et l’art conceptuel depuis les années 1960. Autrement dit, l’œuvre d’art cesse d’être un objet fixe pour devenir un acte ou un lieu d’expérience inscrit dans un contexte temporel, spatial et social.

La définition hostéenne de l’architecture comme « faire espace » intègre cette dimension d’« événementialité (eventness) ». L’architecture n’est plus un contenant clos, mais un processus mouvant, vécu, où se génère du sens. Cette vision de l’espace comme médiation précède également les notions de « être-avec (être-avec) » de Jean-Luc Nancy ou l’« esthétique relationnelle » de Nicolas Bourriaud.

Par ailleurs, la « synthèse spirituelle » et la « structure éthique » que Hoste revendique dans son architecture trouvent aussi des points communs intellectuels avec les installations environnementales d’Olafur Eliasson ou les dispositifs architecturaux où la corporalité et la spatialité s’entrecroisent chez Rosa Barba. Il s’agit de privilégier un « lieu ressenti » au-delà du seul regard, un espace d’affectivité et de résonance.

Ainsi, la pensée architecturale de Hoste tend vers un espace postmoderne compris non pas comme une « chose » ni une simple « forme », mais comme une relation vivante et générative.

5. Universalité et diversité : une réinterprétation du style international

Le texte de Huib Hoste, dans le contexte du modernisme des années 1920, inclut naturellement une orientation vers le style international (International Style). Il affirme clairement la nécessité d’« un style universellement compréhensible (universel verstaanbare stijl) », qui dépasse les grammaires ethniques, décoratives et régionales.

“…een internationale stijl van universele betekenis waarvoor natuurlijk alle locale, regionale en nationale uitingen zullen moeten zwichten.”
（« Toutes les expressions locales, régionales et nationales devront céder devant un style international porteur d’une signification universelle. »）

À première vue, cela peut sembler préfigurer un globalisme fonctionnel tel qu’on le verra plus tard chez le CIAM. Cependant, l’universalité selon Hoste ne signifie pas une simple uniformisation formelle. Derrière cela se cache une universalité conçue comme un espace d’solidarité éthique, de partage spirituel et de résonance poétique.

Sur ce point, l’« universalisme » dont parle Hoste diffère fondamentalement de la normalisation par un grand récit unique (méta-récit) que Jean-François Lyotard critique dans La Condition postmoderne. L’universalité de Hoste n’exclut pas la différence, mais constitue une base spatiale et éthique où les différences peuvent se croiser.

Universalité postmoderne :
Le universalisme de Hoste n’est pas la présentation d’une forme à laquelle tous les humains doivent se conformer, mais la construction d’un espace où des personnes différentes peuvent vibrer ensemble. C’est ici qu’émerge une connexion avec l’idée lyotardienne de la « coexistence des récits locaux ».

Cette réinterprétation de l’universalité s’étend au-delà de l’architecture et résonne aussi avec la polyphonie spatiale dans l’art conceptuel et l’art de l’installation. Par exemple, les projets de Group Material ou Rirkrit Tiravanija font de l’espace d’exposition une plateforme où coexistent des différences culturelles et politiques, reprenant l’idée hostienne de « gemeenschappelijke lokalen » (espaces communs).

De plus, la vision de Hoste dépasse les États et régions pour adopter une sensibilité globale ; les « internationale geestesstromingen » (courants spirituels internationaux) qu’il évoque visent une universalité en réseau de solidarité, distincte de l’homogénéisation par le capitalisme mondial.

Ainsi, le « style international » chez Hoste ne doit pas être compris comme une simple catégorie stylistique, mais plutôt comme une universalité éthique et poétique — une universalité relationnelle. Cette lecture éclaire les tensions contemporaines entre la pluralité locale et le partage global dans les domaines de l’art, de l’architecture et de l’urbanisme.

6. La portée contemporaine de la perspective de Hoste : économie du partage et architecture sociale

Ce qui est le plus visionnaire dans le texte de Huib Hoste de 1921, c’est sa conception d’une société future à travers l’architecture. Il ne s’agit nullement d’une théorie formaliste de l’architecture, mais d’une tentative de reconfigurer les structures de l’espace et de la société aux niveaux éthique, économique, technique et communautaire.

Hoste critique la forme de logement basée sur la propriété privée et évoque le concept de « woning die eigendom is der collectiviteit » (logement appartenant à la collectivité). Des termes tels que « collectieve keuken » (cuisine collective) ou « verbruik op grote schaal » (consommation collective à grande échelle) reviennent fréquemment, indiquant qu’il ne s’agit pas seulement d’urbanisme moderniste, mais d’une proposition institutionnelle fondée sur le partage, la collaboration et la cohabitation.

“Wij gaan naar de collectieve woning met vaste meubelen, met collectief verbruik op grote schaal… woningen die den eigendom zijn der collectiviteit.”

« Nous allons vers le logement collectif avec mobilier fixe, avec consommation collective à grande échelle… des logements appartenant à la collectivité. »

Cette conception peut aujourd’hui être vue comme une préfiguration de l’économie du partage, des théories urbaines basées sur les communs, voire d’une vision avant-gardiste de l’architecture sociale. Les récents mouvements visant à transformer les infrastructures essentielles — énergie, alimentation, mobilité, habitation, information — de la propriété privée vers des infrastructures coopératives et décentralisées résonnent avec l’idéal de Hoste d’une architecture « soutenue intelligemment par le peuple ».

Hoste insiste aussi sur le fait que cette architecture sociale ne doit pas seulement être conçue sous l’angle de la rationalité économique, mais aussi comme un lieu de solidarité éthique et spirituelle. C’est une vision qui appréhende la ville et l’architecture comme des dispositifs relationnels (relational device) — une pensée que l’on peut rapprocher des travaux de Rem Koolhaas, Cedric Price ou des Aaraflaka Hedman.

Par ailleurs, dans le champ actuel de l’art conceptuel et de l’installation, la notion d’« espace comme lieu d’action sociale » est aussi centrale. Ce que Hoste nomme « ruimte maken » (faire de l’espace) ne signifie pas tant organiser un espace physique que créer les conditions structurelles pour exister avec autrui. Cette idée trouve un écho profond dans les installations « cuisine » de Rirkrit Tiravanija, qui expérimentent la co-présence et la création de relations médiées par l’espace.

Ainsi, Hoste transforme l’architecture d’une « forme spatiale » en une « pratique des relations sociales », changeant le rôle de l’architecte, de technicien à médiateur, d’artisan à poète. C’est là qu’émerge une germination de la pensée architecturale post-capitaliste.

Cette perspective rejoint aussi les débats récents, remis en lumière après la COVID-19, sur la complexité du logement comme espace combiné de soins, de santé et de communauté. Bien qu’exprimée dans un manifeste du début du XXe siècle, la pensée de Hoste possède une portée que l’on peut réinterpréter comme une philosophie du projet au XXIe siècle.

7. LE POSTMODERNISME CHEZ HUIB HOSTE

Le texte de Huib Hoste de 1921, Bouwkunst en de moderne samenleving, a longtemps été lu comme un manifeste social du modernisme architectural. Cependant, comme ce texte l’a montré, ses propos contiennent de nombreuses germes d’une perspective postmoderne, au-delà des idéaux fonctionnalistes de l’architecture moderne.

La vision architecturale de Hoste ne se limite pas à une simple incarnation de la rationalité, mais tente de fusionner valeurs spirituelles, actions éthiques et solidarité sociale. Cette attitude précède le scepticisme de Jean-François Lyotard à l’égard des « grands récits » et résonne avec les notions de « différance » et de « trace d’absence » de Jacques Derrida. Par ailleurs, la notion poétique de « gemeenschap » (communauté) que Hoste évoque partage une profonde affinité avec l’ordre symbolique sous-jacent aux structures sociales analysé plus tard par Claude Lévi-Strauss dans sa démarche structuraliste.

La conception de l’espace chez Hoste — l’espace n’est pas un « contenant de l’être », mais un « événement relationnel » — s’inscrit dans la continuité des arts conceptuels et des installations qui suivront. Son architecture n’est pas statique, mais un processus générateur de sens et d’expérience, rejoignant ainsi le cœur de l’art postmoderne qui va « de la forme à l’événement », « de l’objet à la relation ».

De plus, les projets sociaux qu’il propose — habitations collectives, cuisines partagées, standardisation — ne relèvent pas d’une simple rationalisation technique, mais s’imaginent comme des espaces éthiques de partage et de soin. On y retrouve une anticipation des questions contemporaines : dépassement de la logique capitaliste de propriété, germes de l’économie du care, et refonte même des structures sociales par le prisme de l’architecture.

En définitive, Hoste fut à la fois un architecte moderniste et un poète hétérodoxe, cherchant de l’intérieur à dépasser la rigidité et l’institutionnalisation du modernisme. Il concevait l’architecture non comme une fonction, mais comme un espoir — une structure poétique et éthique tissée entre matière et esprit, pour un vivre-ensemble humain.

Lire Hoste aujourd’hui ne consiste pas à revisiter le passé, mais à interroger notre capacité à imaginer l’avenir. C’est pourquoi Huib Hoste est à la fois un architecte de 1921 et un « contemporain du futur » ayant anticipé les défis architecturaux postmodernes et postcapitalistes.

• * Huib Hoste, “Bouwkunst en de moderne samenleving”, TER WAARHEID, 1921.
• * Jean-François Lyotard, *La condition postmoderne*, 1979.
• * Jacques Derrida, *La voix et le phénomène*, 1967.
• * Claude Lévi-Strauss, *La pensée sauvage*, 1962.
• * Peter Eisenman, *Diagram Diaries*, 1999.
• * Olafur Eliasson, *The Weather Project*, Tate Modern, 2003.
• * Allan Kaprow, *18 Happenings in 6 Parts*, 1959.
• * Rirkrit Tiravanija, *Untitled (Free)*, 1992.
• * Rem Koolhaas, *Delirious New York*, 1978.
• * Cedric Price, *Fun Palace*, 1961.

Reading the 1921 Text at IJzerwinkel in the 2020s

Huib Hoste’s 1921 text Bouwkunst en de moderne samenleving (Architecture and Modern Society) has generally been understood within the context of modernist architecture. His advocacy of rationalist functional aesthetics, trust in technological innovation, and view of architecture as a social mission align him with the lineage of modern architectural movements such as the Bauhaus and CIAM (Congrès Internationaux d’Architecture Moderne). However, when this text is read carefully from within IJzerwinkel, it becomes apparent that it harbors not merely a fascination with “modern rationality” or the “functionalization of form,” but rather, contains deconstructive moments that question and dismantle such frameworks.

Here, we seek to extract a postmodern perspective from the text, focusing on intersections with Jean-François Lyotard’s idea of the “end of grand narratives,” Jacques Derrida’s concepts of différance and the trace, and Claude Lévi-Strauss’s structuralist anthropology. Furthermore, we explore how these philosophical foundations can be linked to the aesthetic developments of conceptual and installation art that emerged from the latter half of the 20th century.

Such a retroactive reading is by no means an arbitrary or anachronistic projection. Rather, it reveals how the era of rupture and creation that was the early 20th century gave rise not to a “pure modernity,” but to a “delayed future”—a present that responded from within its own time to what lay ahead, thus appearing as onze tijd (“our time”), a time open to the future. In this sense, Hoste can rightfully be called a contemporary of our future (contemporain de notre avenir).

For Hoste, onze tijd is not merely a temporal classification, but a historically engaged present in which human beings must participate consciously. It is a time that demands ethical, political, and artistic decisions. Accordingly, the “modernism” he speaks of is not a pursuit of novelty for its own sake, but a way of living in response to one’s own time—that is, modernism as a form of praxis. For Huib Hoste, onze tijd (“our time”) is not an external description of an era, but rather an ethically and subjectively engaged time—“the time we ought to live in.” This distinguishes his view from the linear, progressivist conception of history often associated with modernism—the idea that “the newer is inherently better.” Hoste’s “our time” is an existential, resonant present that finds its meaning only through the individual’s internal embodiment of its spirit.

In this temporal conception, architecture is not about formal innovation, but about responding to the spiritual and social demands of the age. The act of ruimte maken (“making space”) that Hoste speaks of is not mere design—it is a form of ethical and poetic engagement.

While Hoste acknowledges the core values of modernism—science, technology, rationality, and standardization—he simultaneously stresses the necessity of integrating these with human ethics and spirituality. Science is a means, not an end. Technology is a tool; it does not, in itself, determine the value of architecture. This recognition echoes the internal critique later voiced by Lyotard against the modernist faith in progress—what he called the “grand narratives.”

Hoste’s discussion of massa (the masses) and collectieve geest (collective spirit) points to a shift from the individualistic subject to a structural one. This corresponds with Lévi-Strauss’s structuralist viewpoint. Within Hoste’s thought, one finds fissures that begin to undermine the institutionalized ideology of modernism, opening up possibilities for its postmodern reconstruction.

Huib Hoste’s 1921 text is clearly grounded in the foundational principles of modernism: scientific and technological advancement, standardized production, rational spatial design, rejection of ornamentation, vision for collective life, and the social responsibility of architecture. All of these are propositions rooted in the modernist worldview. The ethical and practical intentionality Hoste embeds in the word de daad (“the act”) reflects his belief that modernism should serve as a means of transforming reality, rather than becoming an end in itself.

“De jongeren […] zij vragen geen commentaar op hun streven, zij vinden ‘t als vanzelf sprekend dat ze handelend moeten optreden.”
“The youth […] do not ask for commentary on their aspirations; they take it as self-evident that they must act.”
— Hoste quoting Dr. E. Beekman

Yet, within this strong belief in modernism, there is also an awareness of its limitations and contradictions. Though Hoste frequently praises wetenschap (science) and techniek (technology), he repeatedly emphasizes that these must remain means, not ends. He asserts the necessity of verzoening—an integrative reconciliation—with social and spiritual values. His modernism is thus not self-enclosed.

This stance seems to prefigure Lyotard’s critique in The Postmodern Condition (1979), where he questioned the legitimacy of “grand narratives” such as Enlightenment rationality, scientific progress, and social liberation. Hoste, it appears, was already grappling with these themes in 1921.

Connections with Lyotard:
Hoste does not indulge in a euphoric embrace of technological or industrial progress; rather, he attempts to reintegrate them with systems of faith—ethics, community, and love. His approach is not one of pure skepticism, but includes a hopeful desire for new systems of value even as it dismantles metanarratives of justification.

Moreover, his emphasis on the rise of the massa (the masses) and the formation of a collectieve geest (collective spirit) suggests an early move beyond modern individualism toward a structuralist perspective. As Lévi-Strauss’s anthropology shows, society is not merely the sum of individuals, but is formed through the interplay of symbolic structures. Hoste’s vision of the massa als handelend subject (“the mass as acting subject”) reveals a pioneering insight into structural collectivity.する集団）」という視点は、まさにこの構造的集団性への先駆的洞察である。

A Premonition of Rupture Within Modernism

Thus, Hoste’s modernism contains the following tensions:

Hoste’s architectural thought is grounded in a strong trust in modern rationality, yet he does not depict it as a linear narrative of progress. On the contrary, his modernism is marked by recurring tensions and fissures between ideals and practice.

For instance, while he greatly values the astonishing advances of science and technology, he avoids equating them with the ultimate goals of humanity. Technology, for him, remains a means—one that only gains significance when connected to spiritual values or ethical aims. This stance can be read as an early form of what would later emerge in postmodernism as a critique and relativization of technological reason.

Moreover, even as he discusses the modernist principles of rejecting ornament, promoting standardization, and advocating for collective living, Hoste also seeks to integrate non-rational and spiritual elements such as liefde (love) and gemeenschap (community) into his architectural and social thinking. In doing so, he opens a channel that connects architecture beyond the cold logic of functionalism, linking it to emotion, poetry, and religious or spiritual sensibilities.

While one can observe a striving toward an international and universal architectural style in his work, Hoste’s pursuit of universality is not a mere formal unification. Rather, it is imbued with spiritual solidarity and ethical resonance. His conception of the internationale stijl thus takes shape as a network of cultural resonances—distinct from the homogenization through globalization that later postmodernism would come to critique.

In this way, Hoste’s writings simultaneously embody the formal principles of modernism and a multilayered perspective that seeks to both embrace and deconstruct them. It is precisely this quality that constitutes the source of the postmodern potential inherent in his texts.

3. Ethics and Spirituality: A Precursor to the Critique of Modern Rationality

What stands out in Huib Hoste’s 1921 text is his strong insistence that while acknowledging the core values of modernity—science, technology, and function—these must not be severed from the ethical and spiritual essence of human existence.

Particularly notable is his repeated use of terms such as liefde (love), gemeenschap (community), and het wonder (the miracle), which point to a recovery of the irrational, poetic, and spiritual domains that serve to deconstruct the rationalist spirit of modernism. Hoste seeks the foundations of society not in economic interests or functional rationality, but in mutual attunement, solidarity, and a shared sense of transcendence.

“Er is niets dan het wonder, er is niets dan de gemeenschap.”
“There is nothing but the miracle, there is nothing but the community.”

Such expressions may be linked to concepts in French contemporary thought, such as Jacques Derrida’s notions of trace and différance. For Derrida, meaning never appears in the present but is always woven into absence. Likewise, for Hoste, the aim of architecture is not merely the realization of visible form, but the creation of spaces as invisible loci of “community” and “love.” In other words, the “meaning” of architecture lies in the spiritual impulse that always defers and exceeds the material form.

Moreover, Hoste reconstructs the notions of love and community not merely as ethical propositions, but within a poetic and symbolic linguistic space. This resonates with Claude Lévi-Strauss’s structuralist approach, which interprets myth and ritual as systems of signs. The layered meanings in Hoste’s language—his religious references and reconfiguration of meaning through the voices of poets—anticipate later intellectual developments that conceive architecture as a semiotic network.

What is particularly striking is that, amid a growing sense of modernity’s twilight, Hoste does not reject “ethics” or “truth”; rather, he seeks to resound them anew. Quoting Charles Péguy’s phrase—“La vérité triste, la vérité ennuyeuse” (“the sad truth, the boring truth”)—Hoste appeals for the ethical necessity of articulating truth as it is: sad, mundane, and enduring. This resonates with Jean-François Lyotard’s call for the “narrative of difference” in The Postmodern Condition, an ethics grounded in local and singular narratives.

Hoste’s spirituality is not rooted in religious dogma, but in an ethics of relationality—a poetics of coexistence. It appears as a precursor to movements in conceptual and installation art that attempt to create not merely “objects to be seen” but “spaces to be felt, enveloped by, and resonated with.” His spatial theory does not treat architecture as a static object, but rather as a practice of relationships and an ethics of place. It can thus be positioned within a lineage of art that seeks to activate the experiential, the relational, and the ethical dimensions of space.

4. Spatiality and Abstraction in Architecture and Post-Structuralism

The most pioneering and contemporary aspect of Huib Hoste’s architectural vision, presented in 1921, lies in his definition of architecture as ruimtekunst (spatial art)—an expression of pure order and sensibility through three-dimensional composition.

Hoste clearly identified the essence of architecture not in visual symbols, ornamentation, or narrative function, but in the interrelations between elements such as ruimte (space), massa (mass), and licht en schaduw (light and shadow). This is encapsulated in a quote he cites from Van der Pek:

“Where can beauty be found in such a work? The answer is: in spatial relationships and mass relationships, in measure and form, in light and shadow.”

At first glance, this perspective might appear aligned with the geometric modernism of the Bauhaus. However, Hoste’s view of space is not reducible to a rationalization of visual form. Rather, the “space” he refers to is a multilayered field of meaning formed through the integration of technology, utility, and spirituality. His architectural theory thus sought not a functionalist approach but a spiritually abstract architecture.

What is particularly noteworthy here is that Hoste does not regard space as a composition of visible elements, but rather as an emptiness defined by relations—a generative field of meaning. This resonates strongly with post-structuralist understandings of space, akin to Jacques Derrida’s notions of différance and the trace of absence, or Peter Eisenman’s spatial theory.

Eisenman, for instance, argued that “space is not merely a container for human activity but a field of differences structured through linguistic and symbolic systems.” Similarly, Hoste’s architecture presumes that meaning does not come from outside the building but arises from the internal order and interactions of the space itself.

Space as the Latent Site of Constructed Meaning

For Hoste, architecture is not a vessel that represents pre-given meaning; rather, the very act of ruimte maken (making space) is a process of meaning creation. In this sense, architecture is not something to be “read” (représentation), but something to be lived and experienced (expérience).

This spatial conception forms a foundational principle later found in installation art. The installation-based modes of thinking—such as the placement of the body in a site, the staging of relationships, and the composition of experience—resonate deeply with Hoste’s architectural discourse. What he sought was not architecture as visual art, but a poetic structure that mediates existence and relationships.

Hoste also stated that esthetiek (aesthetics) is not something externally added to architecture as ornamentation, but something that emerges naturally when utility, technology, and spirituality are internally organized. This anticipates the aesthetic shift in later theory “from object to process, from form to event.”

This shift—art historically—becomes prominent in the happenings of the 1960s (e.g., Allan Kaprow), installations, and conceptual art. It marks a movement wherein the artwork is no longer a fixed object, but a site of action and relationship experienced within temporal, spatial, and social contexts.

Hoste’s definition of architecture as ruimte maken embodies this very eventness. Architecture, for him, is not a container that encloses people—it is movement, experience, and a process in which meaning is generated. This perspective, which understands space as a form of mediation, anticipates Jean-Luc Nancy’s concept of être-avec (being-with) and Nicolas Bourriaud’s relational aesthetics.

Furthermore, the spiritual integration and ethical structure that Hoste sought in architecture share ideological affinities with Olafur Eliasson’s environmental installations and Rosa Barba’s spatial devices that intersect corporeality and spatiality. In both cases, what is emphasized is the structure of affect, a “space of sensation” that goes beyond the visual.

In this way, Hoste’s architectural thinking was heading toward a postmodern construct in which space is not a “thing” or a “form,” but the relational event of becoming itself.

5. Universality and Diversity: A Reinterpretation of the International Style

Within the context of 1920s modernism, Huib Hoste’s writings naturally reflect a tendency toward what is now known as the International Style. He clearly advocates the need for a “universel verstaanbare stijl” (a universally comprehensible style) that transcends national, decorative, and regional grammar.

“…een internationale stijl van universele betekenis waarvoor natuurlijk alle locale, regionale en nationale uitingen zullen moeten zwichten.”
(“All local, regional, and national expressions must inevitably give way to an international style of universal significance.”)

At first glance, this might appear as an early prototype of the functionalist globalism later seen in CIAM. However, Hoste’s notion of “universal” does not imply mere formal uniformity. Rather, it presupposes a universality as a space for ethical solidarity, spiritual sharing, and poetic resonance.

In this sense, the “universalism” that Hoste envisions is fundamentally different from the normative, single grand narrative (méta-récit) criticized by Jean-François Lyotard in The Postmodern Condition. Hoste’s universality does not aim to eliminate difference, but rather provides the spatial and ethical ground for differences to intersect.

Postmodern Universality:

Hoste’s universalism does not propose a form to which all must conform equally, but instead seeks to construct a space where different people can resonate together. In this way, it aligns with Lyotard’s ideal of the “coexistence of localized narratives.”

This reinterpretation of universality also extends beyond architecture, resonating with the spatial polyphony found in conceptual and installation art. For example, projects by Group Material or Rirkrit Tiravanija function as platforms that allow cultural and political differences to coexist within the exhibition space. This parallels Hoste’s idea of “gemeenschappelijke lokalen” (common spaces).

Furthermore, Hoste’s perspective carries a planetary sensibility that transcends national and regional boundaries. His references to “internationale geestesstromingen” (international spiritual movements) aim at a universality not of homogenization under global capitalism, but of networks of solidarity.

Thus, in Hoste’s work, the “International Style” is not to be read merely as a stylistic category, but as an ethical and poetic universality—a relational universality.

6. The Contemporary Significance of Hoste’s Perspective: Shared Economy and Social Architecture

The most visionary aspect of Huib Hoste’s 1921 text lies in his conception of a future society envisioned through architecture. This was not a theory of formalist architecture, but an attempt to reweave the structures of space and society on the levels of ethics, economy, technology, and community.

Hoste criticized private ownership as the basis of housing and proposed the idea of a “woning die eigendom is der collectiviteit” (a dwelling owned by the collective). Terms like “collectieve keuken” (communal kitchen) and “verbruik op grote schaal” (large-scale collective consumption) appear frequently, indicating not merely a modernist urban plan but a systemic proposal for sharing, cooperation, and cohabitation.

“Wij gaan naar de collectieve woning met vaste meubelen, met collectief verbruik op grote schaal… woningen die den eigendom zijn der collectiviteit.”
(“We are heading toward collective housing with fixed furnishings, with large-scale collective consumption… dwellings that are owned by the collective.”)

From today’s perspective, such a vision anticipates the sharing economy, commons-based urbanism, and even social architecture. Contemporary efforts to shift essential lifelines—energy, food, mobility, housing, information—from private ownership toward decentralized, cooperative infrastructures resonate with Hoste’s ideal of “architecture supported wisely by the masses.”

Moreover, Hoste did not frame this social architecture merely in terms of economic efficiency, but as a space of ethical and spiritual solidarity. This perspective aligns with the view of cities and architecture as relational devices—a line of thought echoed in the work of architects and theorists like Rem Koolhaas, Cedric Price, and Alaaflaka Hedman.

This idea also parallels current practices in conceptual and installation art, where space is increasingly regarded as a site of social action. Hoste’s phrase “ruimte maken” (to make space) refers not so much to the physical arrangement of space as to the construction of structural conditions for being-with-others. This is deeply resonant with the kitchen installations of Rirkrit Tiravanija, where space becomes a medium for the creation of relationships—an experiment in coexistence.

In this sense, Hoste redefined architecture not as the “form of space”, but as the “practice of social relations”, transforming the role of the architect from technician to mediator, from craftsman to poet. What emerges here is the embryonic vision of a post-capitalist architectural ethos.

This perspective also anticipates recent discussions—rekindled in the wake of COVID-19—that frame housing as a composite space of health care, caregiving, and community. In this light, Hoste’s thinking transcends its origin in an early 20th-century manifesto and enters into profound dialogue with our present.ストでありながら、21世紀の設計哲学として読み替えられる視座を持っている。

7. POSTMODERNISM IN HUIB HOSTE

Huib Hoste’s 1921 text Bouwkunst en de moderne samenleving (Architecture and Modern Society) has traditionally been read as a social manifesto of modernist architecture. However, as this paper has shown, his words contain numerous early indications of a postmodern perspective that go beyond the ideals of functionalist modernism.

Hoste’s view of architecture was not simply an embodiment of rationality, but an attempt to integrate spiritual values, ethical action, and social solidarity. His stance anticipated Jean-François Lyotard’s skepticism of “grand narratives” and resonates with Jacques Derrida’s concepts of différance and the trace of absence. Furthermore, the poetic notion of gemeenschap (community) that Hoste explores shares a deep affinity with the symbolic order underlying social structures, later illuminated by Claude Lévi-Strauss’s structural anthropology.

Hoste’s spatial philosophy—that space is not a “container of being” but an “event of relation”—foreshadows the developments in conceptual and installation art. His architecture is not static but a process in which meaning and experience are generated, a notion deeply connected to the postmodern artistic shift from form to event, from object to relation.

Additionally, Hoste’s proposals for collective housing, shared kitchens, and standardization were not mere exercises in technical rationalization. They were conceived as ethical spaces of sharing and care. What we find here is a prefigurative response to issues that are urgently relevant today: a challenge to capitalist ownership logics, the early stirrings of the care economy, and a call for the restructuring of social systems through architecture itself.

Ultimately, Hoste was a “modernist architect,” but also a heretical poet within modernism, seeking to transcend its rigidity and institutionalization from within. He understood architecture not as function, but as hope—a poetic and ethical structure woven between the material and the spiritual, offering a place for humans to live together.

To read Hoste today is not to reaffirm the past, but to ask how we might reimagine the future. In this sense, Huib Hoste is not only an architect of 1921, but a “contemporary of the future,” who anticipated the architectural questions of postmodernism and post-capitalism.

• * Huib Hoste, “Bouwkunst en de moderne samenleving”, TER WAARHEID, 1921.
• * Jean-François Lyotard, *La condition postmoderne*, 1979.
• * Jacques Derrida, *La voix et le phénomène*, 1967.
• * Claude Lévi-Strauss, *La pensée sauvage*, 1962.
• * Peter Eisenman, *Diagram Diaries*, 1999.
• * Olafur Eliasson, *The Weather Project*, Tate Modern, 2003.
• * Allan Kaprow, *18 Happenings in 6 Parts*, 1959.
• * Rirkrit Tiravanija, *Untitled (Free)*, 1992.
• * Rem Koolhaas, *Delirious New York*, 1978.
• * Cedric Price, *Fun Palace*, 1961.